Shpesh në literaturën okulte dhe në shumë podkaste okulte në YouTube, has në autorë që flasin për integrimin e hijes dhe se udhë e saktë në okultizëm është që magjistari të përballet me të gjitha aspektet e vetvetes. Kjo më kujton kurrikulumin e Golden Dawn, i cili përfshinte punën me Goecian, si dhe punën teurgjike. Dikush mund të pyeste pse Golden Dawn fare kishte nevojë të thërriste demonë? Cili është qëllimi që dikush që është në Udha e Dorës së Djathtë, fare të thërrasë demonë? A ka kjo të bëjë me metodologjinë nga magjia e Abramelinit të përballjes me demonët, atëherë kur thirrim engjëllin mbrojtës? A qëndron aty rrënja e qasjes së psikologjizuar të okultistëve bashkëkohorë ndaj kësaj teme?
Kufiri midis kozmosit të brendshëm (përmbajtjes së psikikës) dhe kozmosit të jashtëm (entiteteve shpirtërore) është bërë shumë i përshkueshëm në njëqind vitet e fundit. Dikur demoni nuk kuptohej si diçka e brendshme, por si diçka e jashtme, por ajo e jashtme mund të rezonojë me të brendshmen tonë përmes ndikimit demonik ose posedimit. Pra, kjo pyetje na fut në një dallim delikat, por kyç, midis qenies (entitetit) dhe gjendjes (hapësirës / substancës) në anatominë okulte. Edhe pse në praktikë shpesh mbivendosen, natyra e tyre ontologjike është e ndryshme. Kështu për shembull, klipotët kabalistikë janë shkretëtirë ose lëvozhgë, ndërsa demonët dhe xhindët janë kafshë, siç thotë Bibla, që e banojnë atë shkretëtirë.
Nën termijn klipot në kabalë nënkuptohen lëvozhgat ose lëkurat, të krijuara gjatë Shevirat Ha-Keilim (Thyerjes së enëve). Kur drita hyjnore ishte tepër e fortë për enët e ulëta (të cilat duhet ta përmbajnë atë dritë, në mënyrë që bota të ekzistojë), ato u copëtuan. Thyerjet e atyre enëve, të cilat ende mbajnë mbi vete mbetje drite por kanë humbur formën jetësore, ranë në humnerë dhe u bënë klipot. Pra, klipotët janë hapësirë negative. Këto nuk janë domosdoshmërisht qenie të liga me personalitet, por janë mbetje të pajetë, ekuivalenti metafizik i mbeturinave bërthamore ose qelizave kancerogjene. Ata janë lëndë e vdekur që paraziton mbi dritën për të mbijetuar. Mund të them se klipotët për nga funksioni i ngjajnë një habitati, dhe ashtu siç moçali lind insekte specifike, ashtu klipotët (si sfera të pabalancuara) lindin ose tërheqin qenie demonike.
Ndryshe nga klipotët abstraktë, 72 shpirtrat e Goecias kanë emra, vula, fuqi specifike, grada (mbretër, kontë, markezë) dhe, më e rëndësishmja, karakter. Ata shpesh shihen si hyjni të lashta pagane që kanë rënë ose janë disi të degraduara. Ndryshe nga klipotët, demoni është një inteligjencë hierarkike me të cilën mund të bisedohet, mund të lidhësh pakt me të ose t'i urdhërosh të bëjë diçka për ty (nëse je në gjendje). Me klipotët nuk bisedon, por në atë hapësirë ose hyn ose e pastron. Në këtë kuptim, demonët janë banorë të atyre niveleve të realitetit që janë në disharmoni me qendrën hyjnore.
Sa u përket shpirtrave që në botën islame quhen xhindë, ata janë një kategori më vete dhe ndryshojnë nga koncepti perëndimor i demonit ose klipotit. Sipas Islamit, xhindët janë krijuar nga zjarri pa tym (energji). Ashtu si njerëzit, ata kanë vullnet të lirë dhe në një farë mënyre përfaqësojnë një qytetërim paralel. Ndërsa klipotët janë një domosdoshmëri metafizike e rënies, xhindët janë një domosdoshmëri biologjike e botës së hollë. Ata banojnë vende të shkretuara, përkatësisht të pabanuara (shkretëtira, rrënoja), gjë që i lidh vizualisht me estetikën klipotske, por ata nuk janë domosdoshmërisht shpirtra të këqij sipas përkufizimit, por fqinjë nga një dimension tjetër.
Identifikimi i arkonteve me demonët, ose atribuimi i tipareve demonike arkonteve, shpesh është burim konfuzioni. Edhe pse të dy entitetet mund të veprojnë armiqësisht, roli i tyre ontologjik është thelbësisht i ndryshëm. Arkontët janë një koncept gnostik. Fjala Arkont do të thotë sundimtar. Sigurisht, ideja për arkontët nuk është origjinalisht gnostike, por ekziston paralelisht edhe në traditat pagane, shpesh më e vjetër se ajo gnostike, dhe përfshin ekzistencën e ndihmësve hyjnorë të Krijuesit të Kozmosit, të cilët ndonjëherë ndihmojnë, por ndonjëherë edhe pengojnë punën e tij. Në sistemin gnostik, ata janë forca kozmike që kanë krijuar botën materiale (shpesh nën udhëheqjen e Demiurgut). Ata nuk janë qenie të rëna në kuptimin klasik, por më tepër burgosës. Puna e tyre është të mbajnë shpirtin njerëzor të robëruar në materie përmes ciklit të rimishërimit dhe injorancës. Ata drejtojnë sferat planetare dhe përfaqësojnë ligjet e fatit. Demonët janë një koncept magjik dhe fillimisht nënkuptonin një shpirt ndërmjetës (as të mirë as të keq), por në okultizmin e mëvonshëm, ata paraqiten si qenie inteligjente specifike që presidojnë mbi funksione të caktuara tokësore ose nëntokësore. Magjistari mund ta detyrojë demonin t'i shërbejë atij, sepse demoni, në hierarkinë e kozmosit, është më afër materies sesa shkëndija hyjnore e njeriut.
Në traditën hebraike, dallimi është shumë i qartë dhe teknik. Siç thashë më herët, klipotët janë sfera ose gjendje metafizike që krijohen kur drita tërhiqet. Kjo është një kategori ontologjike, pjesë të vdekura të qenies. Nga ana tjetër, shedimët (demonët) janë qenie. Demonologjia hebraike (veçanërisht në Talmud) i shikon shedimët në mënyrë të ngjashme siç sufizmi i sheh xhindët. Ata janë krijuar në muzg të ditës së gjashtë të krijimit, para se të fillonte Shabati, prandaj kanë mbetur të papërfunduar (pa trup). Ata hanë, pinë, shumohen dhe vdesin. Shedimët janë banorë që përdorin energjinë e klipotëve për t'u manifestuar. Kabalisti nuk punon kundër klipotëve duke vrarë demonë, por duke pastruar energjinë (duke bërë tikun) në mënyrë që demonët të mos kenë më çfarë të hanë dhe të detyrohen të tërhiqen.
Krishterimi ka bërë një sintezë të madhe të këtyre koncepteve, gjë që ka çuar në konfuzionin e sotëm. Për krishterimin, demonët janë ekskluzivisht engjëj të rënë. Nuk ka shpirtra neutralë, nuk ka xhindë, nuk ka arkontë-krijues. Çdo gjë që nuk është nga Perëndia është nga Satana. Ndërsa për grekët daimonët ishin forca natyrore, dhe për kabalistët shedimët qenie të papërfunduara, krishterimi e përcakton demonin përmes rënies morale. Demoni është një qenie që ka zgjedhur me vetëdije rebelimin kundër Krijuesit. Në mendimin e krishterë (veçanërisht te etërit e shkretëtirës), demonët janë pesha shpirtërore. Roli i tyre është të tundojnë besimtarin në mënyrë që ai, përmes rezistencës, të forcojë virtytin e tij. Këtu krishterimi, paradoksalisht, prek pyetjen time hyrëse të këtij teksti për integrimin e hijes. Prandaj, demoni është aty për të të treguar se ku je i dobët.
Tabela për diferencim të shpejtë:
Le të kthehemi tani në fillim të këtij diskutimi. Urdhri hermetik i Golden Dawn nuk i thërriste demonët nga kurioziteti i thjeshtë ose nga dëshira për fuqi, por nga domosdoshmëria teurgjike. Në kurrikulumin e Golden Dawn, magjistari konsiderohet mikrokosmos. Nëse universi është hierarki, atëherë edhe magjistari duhet të vendosë hierarki brenda vetes. Demonët e Goecias shiheshin si forca të egra, të pacipë të natyrës dhe të psikikës. Qëllimi i thirrjes së tyre (evokimit) ishte që ato forca të viheshin nën kontrollin e autoritetit hyjnor që magjistari kanalizon. Këtu gjejmë një paralel me Librin e Magjisë së Shenjtë të Abramelinit Mag. Në atë sistem, pas gjashtë muajsh vetmie dhe arritjes së Dijes dhe Bisedës me Engjëllin e Shenjtë Mbrojtës, magjistari duhet të thërrasë katër princat e ferrës dhe nënshtetasit e tyre. Arsyeja? Për t'i detyruar të betohen për besnikëri. Logjika është kjo: nuk mund të sundosh mbi mbretërinë tënde (qenien) nëse rebelët (demonët) janë ende të lirë. Këtu qëndron fara e qasjes moderne. S. L. MacGregor Mathers dhe më vonë Aleister Crowley filluan t'i interpretonin këto entitete si pjesë të trurit të njeriut. Crowley në parathënien e tij për Goecian shkroi në mënyrë eksplicite se shpirtrat janë në të vërtetë pjesë të psikikës që magjistari mëson t'i kontrollojë. Ky ishte shpërthimi i madh i okultizmit të psikologjizuar.
Edhe pse Jung e popullarizoi konceptin e hijes, koncepti i diçkaje të errët, të fshehur dhe të ndryshme brenda nesh është i lashtë. Në alkimi, faza e parë e punës është Nigredo (zezimi). Kjo është faza e kalbjes, e shpërbërjes dhe e përballjes me dragua ose diellin e zi (Sol Niger). Alkimistët e dinin se ari nuk mund të bëhet pa kaluar nëpër baltën më të errët të materies. Kjo është metafora e parë e vërtetë për përballjen me hijen. Gnosticët besonin se njeriu mbahet rob nga arkontët. Që shpirti të çlirohet, ai duhet t'i njohë emrat dhe natyrën e tyre. Kjo është projeksioni i jashtëm i bllokadave të brendshme. Në disa tekste hermetike përmendet dyfishi e keqe ose gjeniu i ulët që na lidh me instinktet dhe materien, në kundërshtim me gjeniun e mirë ose engjëllin.
Për Jungun, hija nuk është e keqe në kuptimin moral, por gjithçka që personaliteti ka hedhur poshtë. Çfarë është hija? Është kati i poshtëm i personalitetit tonë. Kur ndërtojmë Egton dhe Personën (maskën sociale), ne zgjedhim tipare që janë të pranueshme. Gjithçka tjetër, agresioni, instinktet seksuale, por edhe talentet dhe kreativiteti i papërdorur, shtyhet në të pandërgjegjshmen. Kjo është hija. Sa më e ndritshme të jetë maska jonë, aq më e zezë është hija jonë. Çfarë do të thotë integrimi në këtë kuptim? Kjo nuk do të thotë të bëhesh i keq ose të fillosh të bësh gjëra të këqija, por të kuptosh se ajo që na acaron më shumë te të tjerët në të vërtetë përfaqëson natyrën tonë të shtypur. Tërheqja e projeksionit do të thotë të ndërgjegjësohesh dhe të pranosh se edhe unë i kam ato tipare brenda meje. Kur e pranon hijen, ajo pushon së kontrolluari ty nga errësira. Energjia e saj të bëhet e arritshme. Për shembull, agresioni i shtypur, kur integrohet, bëhet asertivitet dhe vitalitet. Problemi i okultizmit modern New Age është se ai ka rrëshqitur shumë në psikologji, duke humbur nga sytë faktin se rituali nuk është vetëm terapi, por punë me struktura objektive (edhe pse të padukshme) të realitetit. Integrimi i hijes në magji nuk është vetëm vetëndihmë, por përgatitja e magjistarit për t'u bërë një enë e përsosur e aftë të përballojë praninë hyjnore pa e çarë psikikën.
Lidhja e dyfishes së ulët me konceptet egjiptiane, si dhe kërkimi i paraleleve në traditat e mëdha të Lindjes dhe Perëndimit, na çon pikërisht në zemrën e antropologjisë ezoterike. Ideja është gjithmonë e njëjtë: njeriu nuk është monolit, por strukturë e ndërlikuar, dhe një pjesë e tij mbetet gjithmonë në hije, e lidhur me tokën, instinktet dhe atë që ka mbetur pas pastrimit. Kështu, koncepti egjiptian khaibit / shut (shpesh i përkthyer si hije) është rrënja më e drejtpërdrejtë e lashtë e kësaj ideje. Egjiptianët besonin se hija është pjesë e pandashme e qenies njerëzore. Ajo nuk është vetëm një fenomen optik, por një entitet që posedon fuqinë dhe shpejtësinë e vet. Edhe perënditë kanë khaibit-in e tyre. Khaibit lidhet me trupin dhe me atë që mbetet nga njeriu pranë varrit, prandaj është lidhja midis botës fizike dhe botës së përtejme. Megjithëse, khaibit mund të vidhet nga forcat e errëta, mund të humbet, por është i domosdoshëm që i ndjeri të shndërrohet në akhu, qenie drite e pavdekshme, e cila kështu fiton kualifikimin për të banuar në rrafshin hyjnor.
Në traditat hermetike dhe okulte të mëvonshme (veçanërisht në teozofi dhe tek Rudolf Steiner), shfaqet koncepti i Roit të Ulët të Pragut. Është një figurë fantazmagorike e përbërë nga të gjitha mendimet, dëshirat dhe prirjet tona të papastra. Ashtu si khaibit, është një shok i hijes që nuk na lejon të kalojmë në gjendje më të larta të ndërgjegjes derisa ta njohim dhe ta zbutim. Dallimi është se egjiptianët nuk e konsideronin domosdoshmërisht khaibit-in të keq, por thjesht pjesë të qenies që i përket errësirës dhe tokës.
Në kabalë, hija nuk shihet si një figurë e vetme, por përmes dy koncepteve specifike: klipotët dhe nefesh. Klipotët janë lëvozhga ose mbetje të procesit metafizik të krijimit. Ata janë hija e dritës hyjnore (sefirotëve). Në çelësin psikologjik, këto janë forca të pabalancuara që rrethojnë dritën. Kur veprojmë nga ego, ne ushqejmë klipotët tanë të brendshëm. Nefesh është niveli më i ulët i shpirtit. Është vendi i instinkteve dhe i mbijetesës biologjike. Nëse nefesh nuk ngrihet përmes punës mbi veten, ajo bëhet hija që pengon zhvillimin shpirtëror, duke lidhur vetëdijen ekskluzivisht me nevojat materiale dhe instinktive.
Në sufizëm ekziston një koncept shumë i zhvilluar që i ngjan shumë hijes së Jungut, e ai është nafs. Është shpirti që urdhëron të keqen. Pra, bëhet fjalë për nivelin më të ulët të ekzistencës, ku mbizotërojnë pasionet, zemërimi, egocentrizmi, etj. Udha sufiste në masë të madhe përbëhet nga muxhahade (lufta) me nafs-in e vet. Sufistët shpesh flasin se bota është hija e Perëndisë, dhe egoja e njeriut është hija e shpirtit të tij të vërtetë (ruh). Integrimi këtu nuk nënkupton pranimin e së keqes, por stërvitjen e nafs-it derisa të bëhet i qetë, ngjashëm me mënyrën se si magjistari në Abramelin i nënshtron demonët.
Në lidhje me këtë, tradita indiane ofron këndvështrime interesante. Kështu, në mitologjinë vedike, Chaya (Çaja) është perëndesha e hijes. Ajo lindi nga trupi i perëndeshës Saranyu (Dritës) për ta zëvendësuar atë pranë burrit, sepse Drita nuk mund të duronte vapën e tij. Këtu hija është një ndërmjetëse e domosdoshme, sepse mbron njeriun nga zjarri hyjnor tepër i madh që ai ende nuk është gati ta përballojë. Në planin psikologjik, Tamas është një nga tri gunat (cilësitë e materies). Ai përfaqëson inercinë, errësirën, iluzionin dhe injorancën. Është cilësia e hijes së vetëdijes që na tërheq nga poshtë. Në traditat tantrike, puna me shpirtrat e ulët ose aspektet e hyjnive shpesh shërben për t'u përballur me tmerrin e vet dhe errësirën e brendshme, në mënyrë që të arrihet çlirimi.
Ajo që lidh khaibit-in, nafs-in, klipotët dhe hijen e Jungut është një e vërtetë e madhe e okultizmit: drita gjithmonë hedh hije. Në kuptimin teurgjik, thirrja e demonëve ose përballja me dyfishen e ulët është një akt i rivendosjes së integritetit. Nëse e mohon hijen tënde (khaibit-in tënd), ajo bëhet armiku yt që të pengon në formën e fatit. Nëse e pranon dhe e vendos në vendin e saj (nën këmbë, ashtu siç janë paraqitur armiqtë e mundur në frone mbretërore), ajo bëhet shërbëtori yt dhe burim i një energjie të jashtëzakonshme, deri atëherë të bllokuar.
Në lidhje me temën e hijes dhe integrimit, është e udhës të kushtohet vëmendje koncepteve shtesë indikative. Në këtë kuptim, do të përmendja konceptin kabalistik të tikunit, pra riparimin e botës. Tikuni përfaqëson një nga konceptet më të fuqishme dhe më komplekse në kabalë, veçanërisht në atë të kodifikuar në shekullin XVI nga Isak Luria (Ari). Nëse klipotët janë diagnoza e gjendjes së universit, atëherë tikuni është ndërhyrja operacionale. Për të kuptuar mekanizmin, duhet ta shikojmë atë përmes tri fazave të kozmogonisë lurianike: Cimcum (tërheqja), Shevirat Ha-Keilim (thyerja e enëve) dhe në fund Tikun (riintegrimi). Thelbi i mekanizmit të tikunit mbështetet në idenë se brenda çdo klipoti, brenda çdo të keqeje, errësire ose objekti material, ndodhet e burgosur një shkëndijë e dritës hyjnore. Kur enët u thyen gjatë krijimit, ato shkëndija ranë në humnerën e materies dhe u bënë të burgosura të errësirës. Mekanizmi i tikunit është procesi i nxjerrjes. Njeriu duhet të njohë shkëndijën në gjendjen e ulët, të errët ose të përditshme dhe ta ngrejë atë përsëri drejt burimit të saj (Burimit të dritës). Në momentin kur të gjitha shkëndijat nxirren nga një klipot, ai klipot (si strukturë parazitare) humb burimin e furnizimit, thahet dhe zhduket. Ky mekanizëm funksionon përmes tri veprimeve të koordinuara që magjistari / kabalisti kryen:
- Birur (përzgjedhje / sitje) përfaqëson punën intelektuale dhe intuitive. Njeriu duhet të sitë realitetin. Kjo do të thotë se në çdo situatë, mendim ose objekt, duhet të ndajë të dobishmen / të shenjtën (shkëndijën) nga e padobishmja / destruktive (lëvozhga).
- Kavanah (qëllimi i drejtuar) do të thotë se drita nuk ngrihet vetvetiu. Nevojitet vullneti. Kavanah është mekanizmi me të cilin vetëdija kap shkëndijat. Kur bën diçka (ha, lutet, kryen ritual) me vetëdije të plotë për praninë hyjnore, ti kryen tërheqjen magnetike të asaj shkëndije nga burgu i saj material. Pa atë qëllim, veprimi mbetet klipotsk, mekanik dhe i vdekur.
- Ha'alat Ha-Nitzotzot (ngritja e shkëndijave) do të thotë se kur shkëndija është njohur (Birur) dhe kapur nga qëllimi (Kavanah), ajo kthehet në rendin origjinal. Kjo gradualisht i rimonton enët që u thyen në fillimin e kohës.
Këtu tikuni prek tematikën e hijes. Në psikologji, ne integrojmë hijen për të qenë më mirë. Në tikun, ne zbresim në botët e ulëta (përballemi me demonët / klipotët) jo për t'u bërë si ata, por për të nxjerrë dritën që ata e mbajnë peng. Prandaj Ylli i Artë punonte me Goecian. Magjistari zbret në errësirën e shpirtit goecian, gjen shkëndijën (funksionin ose fuqinë e atij shpirti që është origjinalisht hyjnor) dhe e vë në shërbim të hierarkisë së dritës. Kjo është alkimia e vetëdijes: shndërrimi i plumbit (klipotit) në ar (tikun). Nga ky mësim rrjedh praktika dhe botëkuptimi antinomian shabataj.
Shabatajtë (ndjekësit e Shabataj Cvit, shekulli XVII, Turqi) dhe vazhduesit e tyre frankistë (ndjekësit e Jakob Frankut, shekulli XVIII, Evropa Qendrore) besojnë se njeriu duhet të zbresë në mëkatin dhe errësirën më të thellë (në vetë brendësinë e klipotit) në mënyrë që të çlirojë shkëndijat më të fuqishme që askush tjetër nuk guxon t'i prekë. Ky është burimi i idesë se përmes errësirës arrihet fuqia më e lartë, jo duke shkatërruar errësirën, por duke e shfrytëzuar atë plotësisht.
E megjithatë, mua më duket se ideja se përmes errësirës arrihet fuqia më e lartë, jo duke shkatërruar errësirën, por duke e shfrytëzuar atë plotësisht, pra ai qëndrim antinomian i Udha e Dorës së Majtë (Left Hand Path - LHP), shabataj ose tantrik, është një udhë e shkurtër e rrezikshme. Shumë njerëz janë të magjepsur nga kjo, por disi anashkalohet rreziku i madh. Gjithashtu, kjo më shpesh më duket si justifikim për të arsyetuar prishjen e tyre nga ata që ecin në atë udhë. Megjithatë, thjesht nga aspekti praktik, të shkosh në folenë e dragaut për të vjedhur prej andej gurët më të pastër të arit duket si një vepër fisnike kalorësiake dhe heroike, por kjo nuk është aspak thirrje për mediokritetë, persona të pabalancuar dhe perversë të çfarëdo lloji.
Udha e Dorës së Majtë është si një udhë e shkurtër e rrezikshme, në të vërtetë një varr për shumë më tepër shpirtra sesa ka qenë një shkallë ngjitjeje për perënditë. Kufiri midis veprës heroike të vjedhjes së arit nga foleja e dragaut dhe racionalizmit të thjeshtë të instinkteve të veta është i hollë si tehu i briskut. Antinomizmi (shkelja e ligjeve / normave për të arritur lirinë) gjatë historisë, nga shabatajtë deri te lozhat moderne të Udha e Dorës së Majtë, ka qenë shpesh një ekran. Kur njeriu vendos se është mbi ligjin (moral ose social) sepse gjoja kryen tikun në errësirë, egoja e tij fryhet në përmasa përbindëshore. Në vend që të zbusë dragaut, ai bëhet vetë dragua. Një pjesë e mirë e atyre që pretendojnë se eksplorojnë errësirën, në të vërtetë thjesht i lejojnë errësirës të eksplorojë ata. Pa disiplinë çeliku dhe karakter të pastruar më parë (çka në Yllin e Artë ishte kusht për kalimin në urdhrin e brendshëm), antinomizmi është vetëm patologji shpirtërore e maskuar si inicim.
Të shkosh në qendrën e vetë tmerrit për të shpëtuar një shkëndijë, kërkon një forcë personale të jashtëzakonshme. Heroi (si Shën Gjergji ose magjistari teurgjik) zbret në errësirë me një distancë të qartë. Ai është atje një trup i huaj. Ai nuk bëhet baltë përmes së cilës ecën, por e përdor errësirën si karburant, por nuk lejon që errësira t'i bëhet identitet. Në kohën tonë, errësira është bërë tërheqëse për ata që kërkojnë në të justifikim për pamundësinë për të disiplinuar veten. Puna e vërtetë në folenë e dragaut është asketike, e ftohtë dhe kirurgjikalisht e saktë. Ai që shkon atje për emocion ose për të kënaqur perversitetin, tashmë është gllabëruar para se të hyjë. Nga aspekti praktik, rreziku i zbritjes në klipot pa mburojën e duhur të dritës është i madh. Është e qartë se entitetet dhe energjitë e errësirës nuk e japin arin falas. Ata ofrojnë fuqi në këmbim të vëmendjes. Njeriu fillon të shfrytëzojë errësirën, por përfundon duke u shfrytëzuar vetë nga errësira për kohën, mendimet dhe vitalitetin e tij. Atëherë, në vend të tikunit (montimit), ndodh e kundërta. Psikika ndahet. Personi humb kontaktin me empatinë njerëzore, duke u bërë i ftohtë në një mënyrë që nuk është objektivitet hyjnor, por indiferencë demonike. Në okultizëm dhe misticizëm, udhë më e shpejtë është shpesh ajo që të çon në humnerë. Vepra heroike është e mundur vetëm për atë që tashmë e ka mposhtur veten; për të gjithë të tjerët, ajo është vetëm fundosje me një shpjegim të bukur.
